Ўзбекистондаги экологик ислоҳотлар барқарор ривожланиншнинг янги босқичи
Иқлим ўзгариши, чўлланиш, ер ва сув ресурсларининг таназзулга учраши ҳозирги кунда глобал таҳдид сифатида намоён бўлмоқда. Бу жараёнлар Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон учун жиддий муаммо туғдирмоқда. Шунинг учун атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва барқарорлик мамлакатимизда давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланди. Сўнгги йилларда амалга оширилган ислоҳотлар таҳлили шуни кўрсатадики, бу соҳада ишлар тизимли, мақсадли ва узоқ муддатли стратегия асосида амалга оширилмоқда. 2025-йилнинг "Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва яшил иқтисодиёт йили" деб эълон қилиниши, экологик барқарорликнинг "Ўзбекистон 2030" стратегиясида алоҳида устувор йўналиш сифатида киритиши ва 2026-йилга мўлжалланган Давлат дастурига аниқ кўрсаткичларнинг киритилиши ушбу сиёсат учун институционал асосларнинг мустаҳкамланганидан далолат беради. "Яшил макон" ("Яшил макон"), "Экомаданият", "Биомерос", "Тоза ҳаво" ва "Чиқиндисиз ҳудуд" миллий лойиҳалари доирасида Экология ва иқлим ўзгариши бўйича миллий қўмита экологик вазиятни яхшилаш бўйича тизимли ишларни амалга оширмоқда.
Илмий ва таълим базасини мустаҳкамлаш барқарор ривожланишнинг муҳим элементига айланиб бормоқда.
Бу борада Марказий Осиё атроф-муҳит ва иқлим ўзгариши университети(Яшил университет) муҳим рол ўйнайди, кадрлар тайёрлаш, тадқиқотлар ўтказиш ва иновацион ечимларни амалга ошириш учун замонавий платформа яратади.
Университет тўртта ихтисослашган илмий-тадқиқот институтларидан иброрат:Атроф-муҳит ва табиатни муҳофаза қилиш технологиялари иомий-тадқиқот институти, Ўрмон хўжалиги илмий-тадқиқот институти, Гидрометерология илмий-тадқиқот институти ва Чўл иқтисодиётини ривожлантириш ва чўлланишга қарши кураш илмий-тадқиқот институти.
Бундан ташқари, амалий ва халқаро ҳамкорликни ривожлантириш учун Яшил Университет доирасида минтақавий марказлар ташкил этилган. Улар орасида Марказий Осиё экология ва атроф-муҳит бўйича қўшма тадқиқот маркази, Орол денгизи халқаро инновация маркази ва Сунъий ёғингарчилик бўйича минтақавий марказ бор.
Лаборатория иншоотларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Университетда ҳаво, сув, тупроқ ва чиқиндилар сифатини таҳлил қилиш учун тўртта интеграциялашган лаборатория, ихтисослаштирилган атмосфератадқиқотлари маркази, кўл экотизимларини ўрганиш ва ҳимоя қилиш лабораторияси, хавфли сиқиндилар лабораторияси, ин витро тадқиқот лабораторияси, сунъий интеллект ва рақамлаштиришга асосланган экологик ечимларни ишлаб чиқиш ва амалга ошириш лабораторияси, шунингдек, музли жараёнларини таҳлил қилиш ва моделлаштириш бўлими ва лабораторияси фаолият юритади.
Бундай кўп босқичли илмий екотизимнинг яратилиши нафақат фундаментал ва амалий тадқиқотлар ўтказиш, балки уларнинг натижаларини атроф-муҳитни бошқариш амалиётига тезда жорий этиш имконини беради.
Экологик таълим тизими ҳам изчил ривожланмоқда: республикада атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, барқарор табиатни бошқариш ва яшил иқтисодиёт бўйича ўрта даражадаги мутахассисларни тайёрлашга қаратилган 14 та "яшил" техник мактаблар ташкил этиш режалаштирилган. Бу барқарор ишчи кучини шакллантиришга ва замонавий экологик муаммоларга мос равишда амалиётга йўналтирилган ўқитишни таъминлашга ёрдам беради.
Яшиллаштириш: Кўлам ва самарадорликни таҳлил қилиш
Ўзбекистондаги экологик сиёсатнинг энг муҳим йўналишларидан бири бу кўкаламзорлаштириш ишларини кенгайтиришдир. 2021-йилда бошланган бутун мамлакат бўйлаб "Яшил Макон" лойиҳаси тезда кенг кўламли ҳаракатга айланди.
Хусусан, 2025-йилда республика бўйлаб 266 миллиондан ортиқ дарахт ва буталар екилди, бу еса ўрмон майдонини 4,7 миллион гектарга етказди. Бу кўрсаткич нафақат миқдорий жиҳатдан, балки экологик нуқтаи назардан ҳам муҳимдир. Шу билан бирга, йирик саноат объектлари атрофида 6,1 миллион кўчат экилди, бу эса "яшил камарлар" яратиш орқали саноат таъсирини камайтиришга ёрдам берди.
2026-йилда бу жараён янада тезлашди. 75 миллион кўчат экиш режаси 106,2 фоизга бажарилди, амалда 79,6 миллион кўчат экилди. Натижаларнинг ҳудудлар бўйича тенг тақсимланиши (масалан, Қашқадарёда 6,7 миллион, Самарқандда 6,6 миллион ва Тошкент вилоятида 6,8 миллион) атроф-муҳит сиёсатининг марказдан тортиб ҳудудларга қадар изчил амалга оширилаётганидан далолат беради.
Бу кўрсаткичлар шуни кўрсатадики, кўкаламзорлаштириш вақти-вақти билан ўлчанадиган ўлчов эмас, балки тизимли экологик воситага айланган.
Чўлланишга қарши кураш: Орол денгизи минтақасидан намуна сифатида фойдаланган ҳолда тизимли ёндашув
Чўлланиш Ўзбекистон дуч келаётган энг долзарб экологик муаммолардан биридир. Орол денгизининг қуриши билан боғлиқ экологик инқирозни юмшатиш алоҳида стратегик аҳамиятга эга.
Сўнгги йилларда умумий майдони 251 300 гектар бўлган яшил майдонлар яратилди. Хусусан, Мўйноқ туманида 115 000 гектар, Бухоро вилоятида 58 100 гектар ва Навоий вилоятида 61 600 гектар майдон кўкаламзорлаштирилди.
2026-йилда ишлар изчил давом еттирилди: Қорақалпоғистонда - 50 минг гектар, Бухоро вилоятида - 22 минг гектар, Навоий вилоятида - 22 минг гектар.
Бу чоралар қум ва туз чанг бўронларини камайтиришга, атмосфера ҳавосини ҳимоя қилишга ва минтақалардаги микроиқлимни барқарорлаштиришга ёрдам беради, бу эса ўз навбатида аҳоли саломатлиги ва иқтисодий фаолликка ижобий таъсир кўрсатади.
Ўрмон хўжалиги: ресурсларни тиклаш ва институционал ривожланиш
Ҳозирги кунда республиканинг умумий ўрмон майдони 12 миллион гектарни ташкил этади, шундан 4,5 миллион гектари (10%) ўрмонлар билан қопланган. Бу кўрсаткични ошириш учун тизимли чоралар кўрилмоқда.
2025-йилда 256 минг гектар майдонда ўрмонларни яратиш ва тиклаш ишлари олиб борилди, 3296 гектар ҳимоя ўрмон плантациялари яратилди ва тоғли ҳудудларда 500 гектар майдонда террасали ўрмонлар барпо этилди.
Кўчат етиштириш тизими ҳам сезиларли даражада ривожланди: 1423 гектар майдонда питомниклар ташкил этилди, 127,8 миллион кўчат етиштирилди ва 1535 тонна уруғ захираси тўпланди.
2026-йилда 1326 гектар майдонда 129 миллион дона кўчат етиштирилади, қўшимча 600 тонна уруғ йиғиб олинади.
Бу рақамлар саноатнинг ресурс базаси мустаҳкамлангани ва ўзини ўзи таъминлаш даражаси ошганидан далолат беради.
Урбанизация ва “яшил инфратузилма”
Шаҳар муҳитини яхшилаш учун "яшил инфратузилма"ни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. "Менинг боғим" лойиҳаси доирасида 2025-йилга келиб 156 та лойиҳа асосида 88 та "яшил боғ" ва 68 та жамоат боғи яратилди.
Тошкент шаҳрида, Мирзо Улуғбек туманида “Aстрономия боғи” ташкил етилди, 181 гектар ва 81 гектар майдонда дендрологик ва ботаника боғлари лойиҳалари ишлаб чиқилди, шунингдек, 250 гектар ва 108 гектар майдонда янги дендрологик боғлар яратилмоқда.
Бу ташаббуслар нафақат шаҳар атроф-муҳитини екологик барқарорлаштиришга, балки аҳоли учун қулай яшаш шароитларини яратишга ҳам ҳисса қўшади.
Ижтимоий-иқтисодий таъсир
Aтроф-муҳит сиёсатининг муҳим жиҳати унинг ижтимоий таъсиридир. Хусусан, 25 000 гектардан ортиқ ўрмон ерлари 10 000 дан ортиқ фуқароларга берилди, бу уларни иш билан таъминлади. Доривор ўсимликлар плантациялари майдони 5890 гектарга кўпайди, 10 000 тоннадан ортиқ маҳсулот ишлаб чиқарилди ва експортда дастлабки натижаларга эришилди.
Бу кўрсаткичлар экологик ислоҳотлар иқтисодий фаолиятни рағбатлантираётганидан далолат беради.
Хулоса
Таҳлиллар шуни кўрсатадики, Ўзбекистондаги экологик ислоҳотлар алоҳида чора-тадбирлар тўплами эмас, балки яхлит стратегияга асосланган тизимли жараёндир. Президент томонидан илгари сурилган ташаббуслар бу соҳада асосий ҳаракатлантирувчи куч бўлиб, мамлакатни барқарор ривожланишнинг янги босқичига олиб чиқмоқда.
Натижада, Ўзбекистон нафақат екологик муаммоларга жавоб берувчи давлат, балки минтақада “яшил” ривожланиш моделини шакллантираётган етакчи давлатлардан бири сифатида ҳам ўзини намоён қилмоқда.