O‘zbekiston: o‘qituvchi mavqeini yuksaltirish - ta’lim tizimini isloh qilishning muhim qismi sifatida
Ilgari O'qituvchilar kuni ma'lum bir sanaga bog'liq emas edi; u oktyabr oyining birinchi yakshanbasida nishonlanar va faqat ta'lim muassasalari o'qituvchilarini qamrab olardi. 1997-yildan boshlab u 1-oktabrga belgilandi va rasmiy davlat bayrami va dam olish kuniga aylandi. Bayram kengroq tushunila boshladi, shuningdek, sport murabbiylari, ishlab chiqarish nazoratchilari va bilim va tajriba almashish, ta'lim yoki professional ustozlik bilan bog'liq bo'lgan boshqa mutaxassislarni ham qamrab oldi.
Adolat uchun aytish kerakki, bayram maqomi o'zgarishi bilan u kimning sharafiga ta'sis etilgan bo'lsa, shunchalar o'zgarmadi. Ko'p yillar davomida uni nishonlash paxta terimi boshlanishiga to'g'ri keldi va ko'pchilik o'qituvchilar va ustozlar o'z o'quvchilari bilan birgalikda uni respublika paxta plantatsiyalarida nishonladilar. Ushbu professional bayramda xushbo'y atirgullar va xrizantema guldastalari o'rniga o'qituvchilarga chang bosgan paxta kurtaklari bilan qoplangan cheksiz quruq butalar berildi. Bugungi kunda O'zbekistonda o'qituvchilarni hosil yig'ish, obodonlashtirish, ko'kalamzorlashtirish va mahallalarni aylanib chiqish ishlariga majburlash amaliyoti bekor qilindi. Majburiy mehnatga barham berish zamonaviy O'zbekistonning asosiy belgilaridan biriga aylandi. Davlat sektori xodimlariga endi kasbiy majburiyatlari bilan bog'liq bo'lmagan vazifalar yuklanmaydi. Bu qonunda mustahkamlangan.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning qarorlari va farmonlari, shuningdek, O'zbekistonning milliy hukumatlarning bu sohadagi majburiyatlarini tartibga soluvchi xalqaro hujjatlarga qo'shilishi majburiy mehnatga barham berishda muhim rol o'ynadi. O'qituvchilarga kelsak, so'nggi 10 yil ichida ularga g'amxo'rlik qilish va ularning samarali kasbiy faoliyati uchun qulay sharoitlar yaratish faqat deklarativ yo'nalishdan amaliy yo'nalishga o'tdi.
O'zingiz baho bering: o'qituvchilar nafaqat kasbiy majburiyatlari bilan bog'liq bo'lmagan vazifalardan, balki maktablar va oliy ta'lim muassasalarini ortda qoldiradigan ortiqcha hisobot yukidan ham ozod qilindi. Endi u minimallashtirildi va faqat ta'lim jarayoniga bevosita bog'liq bo'lgan mezonlar va ko'rsatkichlarga nisbatan qo'llaniladi.
O'qituvchilarni rag'batlantirishda muhim omil ularning ish haqining oshishi va moliyaviy rag'batlantirishning turli shakllari va usullaridan foydalanish bo'ldi.
Masalan, so'nggi ma'lumotlarga ko'ra, bitta standart ish yuklamasi uchun 3,73 million so'mlik bazaviy ish haqi bilan maktab o'qituvchilarining aksariyati (taxminan 90%) oyiga 6 million so'mgacha (500 dollardan ortiq) maosh oladi, boshqa qismi esa 6 million so'mdan 10 million so'mgacha maosh oladi. Eng yaxshi yoki yuqori ish yuklamasi va qo'shimcha imtiyozlarga ega maktablarda maoshlar 20 million so'm yoki undan ko'pga yetishi mumkin.
Bu summalar toifalar, yuqori ko'rsatkichlar, chet tillarini bilish va milliy yoki xalqaro sertifikatlarga ega bo'lish uchun qo'shimcha to'lovlarni joriy etish orqali to'planadi. Shuningdek, ta'lim sifati past bo'lgan maktablarga (milliy reyting tizimiga ko'ra "qizil") o'tish va o'z kasbiy vazifalarini bajarish uchun chekka va borish qiyin bo'lgan hududlarga ko'chib o'tish uchun bonuslar joriy etildi. Aytgancha, bir martalik yordam va ijara haqi kompensatsiyasi ham taqdim etiladi. Va bu O'zbekistondagi o'qituvchilar uchun ijtimoiy qo'llab-quvvatlash choralarining to'liq ro'yxatidan ancha uzoq.
O'qituvchilar bir qator davlat xizmatlari (yer kadastrini ro'yxatdan o'tkazish, kommunal tarmoqlarga ulanish, imtihonlar va ma'lum sertifikatlar olish) uchun 50% chegirmaga ega. Ularning farzandlari davlat oliy ta'lim muassasalariga kirishda shartnoma to'lovlaridan 30% chegirmaga ega bo'lish huquqiga ega. Bundan tashqari, 2026-yildan boshlab davlat eng yuqori toifali va kamida 15 yillik ish tajribasiga ega o'qituvchilar uchun ipoteka kreditlari bo'yicha dastlabki to'lovning 25 foizini qoplaydi.
Va yana bir yangilik, uning joriy etilishi bu yilgi kasb bayrami arafasida ta'lim sohasidagi asosiy voqealardan biriga aylandi. O'zbekiston yangi "Yil o'qituvchisi" milliy tanlovi natijalarini e'lon qildi. U birinchi marta Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan o'qituvchilarning ijodiy salohiyatini aniqlash, ta'lim sifatini oshirish, o'qituvchilar o'rtasida sog'lom professional raqobatni rivojlantirish va ularning mehnatini mukofotlash maqsadida tashkil etildi. Mamlakat bo'ylab 46 000 dan ortiq innovatsion o'qituvchilar ishtirok etdi. Ulardan 208 nafari - har bir tuman va shahardan bittadan eng yaxshi o'qituvchi - g'olib deb topildi. Ular 1400 ta asosiy hisoblash birligi (BCU) (50 000 dollar) miqdorida pul mukofotlariga sazovor bo'lishdi. Juda katta summa, shunday emasmi? Shuni ta'kidlash kerakki, 2024-yilda qabul qilingan va ta'lim tizimi xodimlari uchun huquqiy, ijtimoiy va iqtisodiy kafolatlarni belgilovchi "O'qituvchilar maqomi to'g'risida"gi qonunga muvofiq, ularning ishbilarmonlik obro'si va kasbiy faoliyati davlat tomonidan himoya qilinadi.
Va davlat buni amalda isbotlamoqda. O'zbekiston Adliya vazirligining ma'lumotlariga ko'ra, 2026-yilning birinchi yarmida mamlakatda o'qituvchilar huquqlarining buzilishining 2051 ta holatining oldi olingan. Shuning uchun, bu sohadagi muammolar butunlay bartaraf etilgan deb aytishga hali erta. Ammo ular hal qilinmoqda va mamlakatimizda umumiy ta'lim islohoti, o'qituvchilik kasbining nufuzini oshirish, ijtimoiy himoya, o'qituvchilarni rag'batlantirish va ularning ishlashi uchun qulay sharoitlar yaratish nuqtai nazaridan tobora ko'proq e'tibor qaratilmoqda.
Biz o'qituvchilarning yuqori mavqei va obro'sini ta'minlash orqaligina mamlakatda ta'lim sifatini jahon darajasidagi darajaga ko'tarishimiz mumkinligini juda yaxshi tushunamiz, bu bizga O'zbekistonning izchil ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining boshqa muammolarini samarali hal qilishga umid qilish imkonini beradi.
Faqat shuni qo'shimcha qilish kerakki, o'zbek xalqi har doim ma'rifatli shaxslar va ustozlarni alohida hurmat qilgan, shuning uchun "Ustoz otangdek ulug'" ("Biz o'qituvchini ota kabi ulug'laymiz") maqolidan kelib chiqqan. Biz buyuk Sohibqiron Amir Temur ham o'zining ma'naviy ustozi poyiga dafn etilishini vasiyat qilganini eslaymiz. Shunday qilib, so'nggi yillarda O'zbekistonda o'qituvchilar va ustozlarga bo'lgan munosabatning keskin o'zgarishi mamlakat bu borada o'zining qadimiy ildizlariga qaytayotganidan dalolat beradi.
Rahimjon Jo'rayev,
Dunyo axborot agentligi